Ostatni taki rusznikarz i jego strzelające arcydzieła

Ostrożnie, by jej nie upuścić, biorę broń do ręki. Początkowo nie wydaje się ciężka, ale po dłuższej chwili utrzymanie jej w bezruchu zaczyna być coraz trudniejsze, choć to przecież jedna z lżejszych strzelb. Małym kluczykiem chowanym w skrytce z boku kolby nakręcam zamek kołowy. Zgodnie z instrukcją, przykładam kolbę do prawego policzka i mrużę oko. Lewą dłonią podtrzymuję gwintowaną lufę, w prawą ujmuję uchwyt, który – oceniając po rozmiarze – stworzony został z myślą o męskich rękach. Powoli pociągam za spust, aż rozlega się ciche trzaśnięcie.

Rusznikarz Jerzy Wałga

Produkowana od połowy XVI wieku cieszynka to rodzaj strzelby myśliwskiej małego kalibru. Ze względu na fakt, że używano jej głównie do polowań na ptactwo, nazywa się ją także ptaszniczką lub ptaszynką. Wspomina o niej Adam Mickiewicz, który opisując spór Asesora z Rejentem, w IV księdze Pana Tadeusza pisze:

A co? – krzyknął Asesor, kręcąc strzelby rurą –
A co, fuzyjka moja? Górą nasi, górą!
A co, fuzyjka moja? Niewielka ptaszyna,
A jak się popisała? To jej nie nowina.
Nie puści ona na wiatr żadnego ładunku,
Od książęcia Sanguszki mam ją w podarunku –
Tu pokazywał strzelbę przedziwnej roboty
Choć maleńką, i zaczął wyliczać jej cnoty.

Strzelba cieszynka

Stoimy w niewielkiej izbie na parterze wiekowej kamienicy położonej przy Starym Targu w Cieszynie, wianuszkiem otaczając Jerzego Wałgę – ostatniego cieszyńskiego rusznikarza i prawdopodobnie jedyną osobę na świecie, która jest w stanie ręcznie wykonać cieszynkę od początku do końca. W pomieszczeniu tym pan Jerzy stworzył niewielką wystawę honorującą cieszyńskich rzemieślników. Można tu zobaczyć ich zdjęcia i krótkie opisy, czym się zajmowali, a także eksponaty pokazujące ich pracę. Oglądamy zamknięte w szklanych gablotkach trójwymiarowe koronki, zegary czy naczynia.

Warsztat Jerzego Wałgi

Rusznikarstwo to rzemiosło związane z projektowaniem, wytwarzaniem i konserwowaniem broni palnej. Jego historia w Cieszynie sięga co najmniej 1590 roku, kiedy to założono tu cech rzemieślników-rusznikarzy. Według słów pana Jerzego, w 1600 roku w mieście działało osiem zakładów produkujących broń. Tym, co wyróżniało cieszyńskie pracownie, był fakt, że strzelby wytwarzano od początku do końca na miejscu, podczas gdy w innych miastach często składano ją ze sprowadzanych części.

Strzelba cieszynka

Nasz gospodarz bierze do ręki cieszynkę i po kolei pokazuje nam, z czego się ona składa i jak działa. Ważnym i charakterystycznym elementem strzelby jest zamek kołowy, zwany też zamkiem kurlandzkim. Pan Jerzy zdradza nam, że pierwszym człowiekiem, który prawdopodobnie naszkicował mechanizm podobny do zamka kołowego, był Leonardo da Vinci. Z kolei pierwszym wykonawcą rzeczonego zamka był rzemieślnik Jerzy Kurland, który w mieście nad Olzą posiadał swoją pracownię, i od którego nazwiska wzięła się nazwa mechanizmu. Zasada jego działania wydaje się niezbyt skomplikowana – wykonane z hartowanej stali koło obraca się, dotykając pirytu, co powoduje krzesanie iskier, od których zapala się czarny proch, a to z kolei prowadzi do wystrzału.

Zamek kołowy

Inną charakterystyczną cechą cieszynek jest ich niezwykła dekoracyjność. Część strzelby zwana łożem, a także lufę, ozdabia się metodą intarsji i inkrustacji, najczęściej wykorzystując do tego masę perłową, kość bydlęcą (i niestety także słoniową, choć rzadko), róg jelenia czy mosiądz. Przyglądamy się misternym zdobieniom na cieszynce prezentowanej nam przez pana Jerzego. Wdać motywy roślinne, a w oczy rzuca się charakterystyczny kwiat, będący symbolem Cieszyna, czyli cieszynianka wiosenna. Oprócz symboli roślinnych do dekoracji strzelb wykorzystuje się także motywy zwierzęce, sceny myśliwskie i – rzadziej – biblijne.

Strzelba cieszynka

W dzisiejszych czasach cieszynki są jednymi z najbardziej pożądanych przez kolekcjonerów ręcznej broni palnej strzelb. W kolekcjach i muzeach na całym świecie znaleźć można około trzystu sztuk. Nieczęsto trafiają się rarytasy, które można kupić na aukcjach, takie jak wystawiona na sprzedaż dwa lata temu w sztokholmskim domu aukcyjnym wiekowa strzelba pochodząca ze starej wojskowej rodziny szwedzkiej. Rusznikarz przypuszcza, że broń mogła powstać w cieszyńskim zakładzie Kurlanda około 1595 roku. Historia, którą nam opowiada, jest niezwykle fascynująca. W 1640 roku, w czasie wojny trzydziestoletniej, na znajdujący się pod szwedzkim oblężeniem Cieszyn nałożone zostały tak wysokie kontrybucje, że mieszkańcy miasta już ich nie wytrzymywali. Chcąc zyskać przychylność szwedzkiego pułkownika, włodarze miasta podarowali mu inkrustowaną kością bydlęcą i jelenim rogiem strzelbę. Pan Jerzy żartuje, że była to pierwsza polska łapówka. Na pewno nie ostatnia. Być może to właśnie ta cieszynka na chwilę wróciła po ponad czterystu latach do miasta, w którym powstała.

Rusznikarz Jerzy Wałga

Z izby poświęconej rzemieślnikom cieszyńskim przechodzimy do kolejnego pomieszczenia, będącego warsztatem pana Jerzego. Pokój jest zaskakująco mały. Oprócz renowacji zabytkowych strzelb zajmuje się on także wykonywaniem nowych egzemplarzy. Jego precyzja, dbałość o szczegóły i zachowanie oryginalnych cech broni są tak duże, że cieszynki wychodzące spod jego rąk stanowią prawdziwe dzieła sztuki. Znajdują się w kilku muzeach, a jedną z takich strzelb zamówiła nawet kancelaria prezydenta za czasów prezydentury Bronisława Komorowskiego na prezent, choć nie wiemy, dla kogo. Jerzy Wałga został pierwszym rzemieślnikiem w historii, który trafił na polską krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Miał też szansę kandydować do wpisania na listę światową, jednak przegrał na tym polu z krakowskimi szopkami.

Warsztat Jerzego Wałgi

Wytworzenie nowej, w pełni sprawnej i działającej strzelby zajmuje panu Jerzemu około trzech-czterech miesięcy. Robi to tak, jak cieszyński rusznikarze sprzed wieków, od samego początku do końca. Musi więc posiadać umiejętności innych rzemieślników, takich jak ślusarz, złotnik, grawer, kowal czy stolarz. Mały warsztat pełen jest najprzeróżniejszych narzędzi, pod szafką stoją wyciosane z drzewa gruszy szkielety cieszynek, ściany zdobią zdjęcia, ilustracje oraz rozmaite dyplomy. Strzelbę u pana Jerzego może zamówić każdy, trzeba się tylko liczyć z wydatkiem co najmniej dziesięciu tysięcy złotych i oczekiwaniem przez dwa lata, bo na tyle czasu pan Jerzy posiada obecnie zlecenia.

Warsztat Jerzego Wałgi

W głosie naszego gospodarza, kiedy opowiada o historii cieszynek, ich produkcji i renowacji, słychać prawdziwą pasję. Rusznikarstwem zajmuje się już od 1972 roku. Wcześniej pracował zawodowo, zajmując się między innymi naprawą sprzętu sportowego. Dziś jest na emeryturze, a swojemu hobby poświęca sporo czasu. Mówi się o nim, że to ostatni taki rusznikarz na świecie, jednak sam pan Jerzy zdradza, że czasem przy strzelbach pomaga mu syn, chociaż nie szkoli się na pełny etat. Zakład Jerzego Wałgi znajduje się przy Starym Targu, w kamienicy pod numerem 2 w Cieszynie, a dla chętnych, którzy chcieliby tu zajrzeć, otwarty jest od poniedziałku do piątku w godzinach od 8:00 do 16:00.

Rusznikarz Jerzy Wałga

Warsztat rusznikarski Jerzego Wałgi odwiedziłam w ramach 5. Transgranicznego Spotkania Blogerów Podróżniczych, organizowanego przez ekipę z fantastycznego 3 Bros’ Hostel Cieszyn oraz blogerów – Brewę prowadzącego blog jedź, BAW SIĘ! i Kami piszącej na Kami and the rest of the world.

Interesują Was ginące zawody i rzadkie rzemiosło? Interesujecie się starą bronią palną? Chcielibyście odwiedzić Cieszyn, a może już mieliście okazję zwiedzić to urokliwe miasteczko?

Ewa

Cieszę się, że tu jesteś! Mam nadzieję, że spodobał Ci się i zaciekawił ten wpis. Jeśli tak, to będzie mi niezmiernie miło, gdy klikniesz Lubię to, dodasz +1 i podzielisz się wpisem ze znajomymi albo dołączysz do dyskusji! To dla mnie ważne, bo pokazuje, że warto dalej pisać. Masz uwagi, komentarze, pytania? Nie wahaj się, napisz! Cieszę się z każdego sygnału od Ciebie! Dziękuję :)

- Ewa a



35 komentarzy

  1. kami napisał(a):

    kurcze, człowiek tak często do Cieszyna i 3Bros jeździ, a nawet nie miał świadomości, że tuż za rogiem takie cuda!!

  2. Monika napisał(a):

    To była fantastyczna wizyta!

  3. Tati napisał(a):

    Powiem tak, gdybym nie była na równie fantastycznym warsztacie w tym samym czasie, zazdrościłabym! Wow! Nie wiedziałam!

  4. Ale masz tempo! Szkoda, że nie miałem możliwości bycia na tym spotkaniu, ale może następnym razem będzie jeszcze okazja! Fajnie podany, ciekawy temat.

  5. Agnieszka Ptaszyńska napisał(a):

    łoł! Ekspresowy post! Podziwiam!

  6. Faktycznie fantastyczna sprawa. Zazdroszczę, bo klimat miejsca musi być cudowny. My w tym czasie kopytkowaliśmy po Wzgórzu Zamkowym. Najchętniej uczestniczyło by się we wszystkich aktywnościach równocześnie. 😊

  7. Dee Dorota Lukasik napisał(a):

    A ja nawet w Cieszynie nie byłam buuu. Za to strzelby kocham

  8. Emilia Wójcik napisał(a):

    Wielka szkoda, że syn szkoli się tylko „na pół gwizdka” :( Szacunek, panie Jerzy!

  9. Irmina napisał(a):

    Wow, brawa dla tego pana. Co za kunszt i pasja! Nie byłam jeszcze w Cieszynie, ale jak tam będę, z chęcią odwiedzę ten warsztat:)

  10. Sebastian Wójcik napisał(a):

    Fajne, trzeba było przeprowadzić z nim krótki wywiad, chętnie bym przeczytał.

    • Daleko niedaleko napisał(a):

      Byliśmy grupką i każdy mógł zadawać pytania, ale na wywiad twarzą w twarz nie było możliwości. Większość informacji z tekstu opiera się na opowieści pana Jerzego i jego odpowiedziach na nasze pytania ;)

  11. Krystian Łysyganicz napisał(a):

    Co słysze o innej atraki jaka była w Cieszynie tym bardziej żałuję że człwoiek nie może być w kilku miejscach naraz :P

  12. Pola Henderson napisał(a):

    Oooo, cos dla mnie!

  13. Szymon Król napisał(a):

    ja się spóźniłem na to :( (chociaż z drugiej strony magnolie też były fajne :D )

  14. Evi Mielczarek napisał(a):

    Wzięło Cie na te strzelby :)

  15. Strzelba jak prawdziwe arcydzieło :) Robi duże wrażenie!

  16. Fryderyk napisał(a):

    Nie wiem czy wiecie, ale można taką flinteę / cieszynkę / zamówić u Jurka

  17. anna napisał(a):

    Czemu ostatni? Dalczego nie ma ucznia?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*Pola wymagane. Adres e-mail nie zostanie opublikowany.
Ostatnio pojawia się bardzo dużo spamu i mój filtr czasem się gubi. Jeśli nie jesteś spamerem, a Twój komentarz nie ukazał się, daj mi o tym znać mailowo. Kontakt znajdziesz tu. Dziękuję!